Mówiąc o separacji należy rozróżnić separację faktyczną od separacji prawnej małżonków. Nie raz zdarza się, że do kancelarii przychodzą Klienci, którzy sam fakt pozostawania w rozłączeniu uważają za separację, niosącą za sobą pewne konsekwencje prawne. Niestety choć separacja faktyczna jest istotna np pod względem wypełnienia przesłanek ustawowych do orzeczenia rozwodu między stronami nie jest tożsama z separacją prawną orzeczoną przez sąd i nie rodzi skutków przewidzianych przez ustawę.

Separacja prawna może być orzeczona przez sąd na podstawie art. 611 § 1 k.r. i o. zgodnie z którym „jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd orzekł separację”. Należy zauważyć różnicę pomiędzy przesłankami koniecznymi do orzeczenia rozwodu a przesłankami separacji. Jak wskazuje doktryna do orzeczenia separacji nie jest konieczne ustalenie, jak w przypadku rozwodu, by pomiędzy małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia a wystarczy, aby rozkład był zupełny. Ponadto małżonkowie mogą wystąpić ze wspólnym wnioskiem o separację. (Halberda Jan, artykuł Rejent.2001.11.85 Separacja – wybrane zagadnienia materialno-prawne (przesłanki, skutki). Teza nr 2 31943/2)

Należy wskazać skutki jakie niesie ze sobą separacja orzeczona przez sąd. Zgodnie z art. 614 § 1 k.r. i o.  „orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej”. Należy jednakże wskazać na pewne istotne rozbieżności. Przede wszystkim separacja nie kończy małżeństwa między stronami, a jest instytucją pośrednią między małżeństwem a orzeczeniem rozwodu. Istotną z punktu widzenia małżonków jest kwestia zakazów i obowiązków, które ciążą na małżonkach w czasie trwania separacji. Przede wszystkim małżonkowie nie mogą zawrzeć innego małżeństwa i co więcej jak wskazuje stanowisko doktryny obowiązani są do zachowania wierności wynikającej z art. 23 k.r. i o. Powyższe choć rodzi liczne konsekwencje, znajduje uzasadnienie w celu z jakim powołana została instytucja separacji. Separacja jest instytucją pozwalającą małżonkom na przemyślenie, czy są w stanie ratować związek i w domyśle ma na celu powyższe. Dopiero orzeczenie rozwodu definitywnie kończy relacje między stronami. W przedmiotowej kwestii wypowiedział się min. Jan Halderda wskazując, iż „skoro sensem istnienia instytucji separacji jest restytucja związku małżeńskiego, a obowiązek wierności może znacznie pomóc w realizacji tego celu – w każdym razie z pewnością nie zaszkodzić – obowiązek wierności powinien ciążyć na małżonkach”.

Małżonkowie są również obowiązani do „wzajemnej pomocy o ile wymagają tego względy słuszności” (art. 614 § 2 k.r. i o.). Jak wynika ze stanowiska doktryny „przyczyny uzasadniające względami słuszności pomoc małżonkowi i separowanemu mogą powstać zarówno przed, jak i po orzeczeniu separacji. Jednak, jeżeli przyczyny powstały przed orzekaniem, muszą to być takie przyczyny, które nie uniemożliwiały orzeczenia separacji na mocy § 2 art. 611 k.r. i o.” (Halberda Jan, artykuł Rejent.2001.11.85 Separacja – wybrane zagadnienia materialno-prawne (przesłanki, skutki). Teza nr 10 31943/2).

Ważną dla małżonków kwestią jest fakt, iż po orzeczeniu separacji przez sąd między małżonkami powstaje z mocy prawa rozdzielność majątkowa. Ponadto jak wskazuje doktryna „konsekwencją stosowania przepisów o rozwodzie będzie możliwość orzeczenia w wyroku o separacji podziału majątku wspólnego na wniosek jednego z małżonków, jeśli przeprowadzenie jego nie przyczyni się do nadmiernej zwłoki w postępowaniu separacyjnym”. (Sztyk Romuald artykuł Rejent.1999.8.128 Czynności notarialne z prawa rodzinnego i opiekuńczego. Teza nr 1 22306/1).

Należy również zwrócić uwagę na możliwość powrotu małżonków pozostających w separacji do małżeństwa. Zgodnie bowiem z art. 616 k.r. i o. „na zgodne żądanie małżonków sąd orzeka o zniesieniu separacji, a z chwilą zniesienia separacji ustają jej skutki”. Należy jednakże wskazać, iż skutek separacji w postaci ustania wspólności majątkowej nie zostaje anulowany, a jedynie na przyszłość między małżonkami znowu powstaje wspólność ustawowa. O ile oczywiście tak postanowią. Jak wskazuje doktryna „jeśli skutkiem zniesienia separacji jest przywrócenie wspólności ustawowej lub umownej, powstały z powrotem ustrój małżeńskiej wspólności majątkowej obowiązuje na przyszłość, nie obejmuje więc przedmiotów majątkowych nabytych przez każde z małżonków w czasie obowiązującej ich rozdzielności. Przedmioty te będą mogły być w późniejszym czasie włączone do wspólności z ograniczeniami wynikającymi z art. 49 k.r. i o., jeśli małżonkowie wyrażą taką wolę, zawierając stosowną umowę majątkową o rozszerzeniu wspólności”. (Michniewicz-Broda Ewa, artykuł Rejent.2000.6.78 Majątkowe skutki separacji sądowej. Teza nr 2 26338/2)